Silna nerwica a objawy somatyczne - dlaczego lęk czuć w ciele

Wiele osób z nasilonym lękiem trafia najpierw nie do psychiatry, tylko na izbę przyjęć, do kardiologa albo gastrologa. Powód jest prosty: silna nerwica potrafi tak mocno odzywać się w ciele, że objawy z głowy schodzą na drugi plan. Poniżej zebraliśmy pełną listę somatycznych objawów nerwicy z podziałem na układy, tłumaczymy krok po kroku, dlaczego lęk daje dolegliwości fizyczne, i pokazujemy, jak się je leczy oraz kiedy trzeba je najpierw sprawdzić u lekarza.

Objawy somatyczne, czyli lęk zapisany w ciele

Słowo somatyczny znaczy cielesny. Objawy somatyczne nerwicy to nie wymysł ani hipochondria, tylko realne odczucia z narządów, które powstają pod wpływem lęku. W łagodnym napięciu bywają ledwie zauważalne, ale w silnej nerwicy potrafią zdominować cały dzień i budzić strach o poważną chorobę. Charakterystyczne jest to, że badania kardiologiczne czy gastroenterologiczne wychodzą prawidłowo, a dolegliwość mimo wszystko wraca. To nie oznacza, że objaw jest udawany. Oznacza, że jego źródłem jest przeciążony układ nerwowy, a nie chory narząd.

Dlaczego silny lęk daje objawy fizyczne

Za somatyczne objawy nerwicy odpowiada ten sam mechanizm, który w prawdziwym zagrożeniu ratuje życie, czyli reakcja walki lub ucieczki. Problem polega na tym, że przy zaburzeniu lękowym uruchamia się on bez powodu i zbyt często. Składa się na to kilka procesów, które nakładają się na siebie.

• Pobudzenie układu współczulnego. Mózg wysyła sygnał alarmu, nadnercza wyrzucają adrenalinę i noradrenalinę, serce przyspiesza, źrenice się rozszerzają, a krew odpływa do mięśni. Stąd kołatanie, drżenie i uczucie napięcia.
• Oś stresu i kortyzol. Przy przewlekłym lęku stale podwyższony jest poziom hormonów stresu, co utrzymuje ciało w stanie ciągłej gotowości i męczy je nawet w spoczynku.
• Zmiana oddechu. W napięciu oddycha się płycej i szybciej górną częścią klatki. Nadmierna wentylacja obniża poziom dwutlenku węgla we krwi, a to daje zawroty głowy, mrowienie wokół ust i palców oraz wrażenie braku powietrza.
• Przewlekłe napięcie mięśni. Spięte godzinami mięśnie karku, barków, szczęki i brzucha bolą, dają napięciowe bóle głowy i uczucie ucisku.
• Nadwrażliwość trzewna i oś mózg-jelito. Lęk wzmacnia odbiór sygnałów z przewodu pokarmowego, przez co zwykłe skurcze jelit odczuwa się jako ból, nudności czy parcie.
• Wyostrzona interocepcja. Zalękniony mózg pilniej nasłuchuje ciała i wyolbrzymia jego sygnały. Pojedynczy mocniejszy skurcz serca, który normalnie umknąłby uwadze, staje się źródłem paniki.

Efekt jest taki, że im silniejszy lęk, tym bogatszy obraz z ciała. I działa to w obie strony: objaw somatyczny nasila lęk, a lęk nasila objaw. To błędne koło jest sednem silnej nerwicy.

Pełna lista objawów somatycznych silnej nerwicy

Objawy zebraliśmy według układów ciała, bo tak najłatwiej je rozpoznać u siebie. Nie trzeba mieć ich wszystkich naraz, a nasilenie bywa różne z dnia na dzień.

Lista ma charakter orientacyjny. Podobne objawy mogą mieć też przyczyny inne niż lęk, dlatego ocenia je lekarz.

Gdy dolegliwości skupiają się w jednym miejscu, w mowie potocznej pojawiają się określenia takie jak nerwica serca, nerwica żołądka czy nerwica wegetatywna. To nie są odrębne choroby, lecz nazwy na przewagę objawów z danego układu. Mechanizm pozostaje ten sam.

Napad a przewlekłe napięcie, czyli dwie twarze objawów

Somatyczne objawy nerwicy pojawiają się w dwóch trybach, które łatwo pomylić. Warto je odróżniać, bo inaczej się je opanowuje.

• Tryb napadowy. Objawy uderzają nagle i bardzo intensywnie: gwałtowne kołatanie, duszność, zawroty głowy, drętwienie, często z lękiem przed zawałem lub śmiercią. Napad paniki trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut i samoistnie mija. Co robić w takiej chwili, opisujemy w poradniku o ataku paniki.
• Tryb przewlekły. Objawy są słabsze, ale ciągłe: stałe napięcie mięśni, zmęczenie, ucisk w żołądku, płytki oddech w tle. Towarzyszą dniom i tygodniom, falując razem z poziomem stresu.

W silnej nerwicy oba tryby często się przeplatają. Codzienne przewlekłe napięcie bywa podglebiem, na którym co jakiś czas wybucha napad.

Kiedy objaw to jeszcze nie nerwica

To najważniejsza część, bo lęk potrafi udawać wiele chorób, a niektóre choroby potrafią udawać lęk. Zanim uzna się objaw za nerwicowy, trzeba wykluczyć przyczyny organiczne. Dotyczy to zwłaszcza objawów nowych, bardzo silnych lub nietypowych. Ból w klatce piersiowej po raz pierwszy zawsze wymaga oceny kardiologicznej, nawet jeśli masz rozpoznaną nerwicę. Uporczywe kołatanie sprawdza się badaniem serca, przewlekłe dolegliwości brzucha diagnostyką gastroenterologiczną, a nawracające zawroty głowy oceną neurologiczną. Objaw lękowy zwykle jest zmienny, wędrujący, nasila się w stresie i idzie w parze z innymi dolegliwościami napięcia. Objaw organiczny bywa bardziej stały i ma swój własny rytm. Rozstrzyga jednak badanie, a nie domysł.

Jak leczy się objawy somatyczne nerwicy

Skoro objawy z ciała napędza lęk, to od strony lęku najskuteczniej się je wygasza. Doraźnie ulgę daje spokojny, wolny oddech prowadzony przeponą, rozluźnienie karku i barków oraz ruch, który rozładowuje napięcie. To jednak działanie objawowe. Trwała poprawa przychodzi wtedy, gdy leczy się przyczynę, czyli zaburzenie lękowe. Podstawą jest psychoterapia, zwłaszcza poznawczo-behawioralna, która uczy przerywać błędne koło lęku i objawu.

Gdy objawy są nasilone, lekarz może dołączyć leczenie farmakologiczne. Dobór leku zależy od tego, jak lęk się objawia. Gdy w obrazie dominują właśnie objawy somatyczne i somatyzacja, rozważa się opipramol, który działa przeciwlękowo i uspokajająco. Przy nasilonym napięciu doraźnie pomaga hydroksyzyna, a w przewlekłym, uogólnionym lęku stosuje się pregabalinę lub leki z grupy SSRI. Wszystkie te leki są dostępne wyłącznie na receptę, a wybór należy do lekarza po ocenie wywiadu. Więcej o samych metodach piszemy w tekście o tym, jak leczyć nerwicę.

Najczęstsze pytania o objawy somatyczne nerwicy

Przeczytaj także